روش تحقیق و آمار

برای کاربرد تحلیل محتوا ، همچون هر روش پژوهشی دیگری و در راستای برآورده کردن معیارهای مهمی چون تکرار پذیری و اعتبار داده ها می توان از گام های زیر بهره گرفت. هر چند بنا به متفاوت بودن مفروضات معرفت شناختی تحلیل محتوای کیفی و کمی و هدف های این دو، مواردی همچون تکرار پذیری و اعتبار داده ها که بیشتر در رویکردهای کمی مطرح هستند، رنگ و بوی دیگری می گیرند و از مؤلفه های دیگری نام برده می شود که در جای خود به آن ها اشاره خواهد شد. به طور کلی مراحلی که در تحلیل محتوای کیفی برای رسیدن به پاسخ سؤالات و فرضیات پژوهش باید طی کرد، در شکل زیر (شکل ۱) نمایان است. همان طور که مشخص است سه مرحله اصلی در فرایند انجام تحلیل محتوا باید طی شود: آماده شدن برای تحلیل، سازماندهی و در نهایت گزارش نتایج به دست آمده. در ادامه به تشریح هر گام پرداخته خواهد شد.

تحلیل محتوا

شکل ۱: مراحل تحلیل محتوای کیفی

بررسی مراحل تحلیل محتوا

گام یک: مشخص کردن مسئله پژوهش

در اولین گام تحلیل محتوا باید مسئله پژوهش را مشخص کرده و به تحدید کردن آن پرداخت. در این قسمت زمینه­ های بروز مسئله پژوهش، حدود آن، ارتباط آن با مفاهیم دیگر، اهمیت آن و علت های احتمالی بروز آن تشریح می­ شود. مسئله هم می تواند حاصل نگاه ژرف نگر پژوهشگر باشد، هم شکافی نظری که وی در ادبیات نظری در مورد یک موضوع استنتاج می کند.

گام دوم: تدوین سؤالات و اهداف

هر تحقیقی برای رسیدن به هدفی طرح ریزی می شود. در واقع هدف پژوهش هم چون نخ تسبیحی عمل می کند که دیگر گام های پژوهش هم چون نمونه گیری، اجرا، تحلیل و تفسیر را به یکدیگر وصل کرده و آن ها را منسجم می کنند. در این مرحله پژوهشگر سؤالات خود را با توجه به مسئله و اهداف آن مطرح می کنند.  به عبارتی نحوه طرح سؤالات در تحلیل محتوا نشان دهنده ماهیت مسئله است. زمانی پژوهشگر به دنبال پیداکردن رابطه بین چند متغیر است، و گاهی صرفاً در پی توصیف پدیده ای است. مثلاً پژوهشگری می تواند از طریق تحلیل محتوا پی ببرد که در تنگنای اقتصادی در یک کشور و توفیق شعارها و برنامه های یک نامزد ریاست جمهوری آیا ارتباط خاصی وجود دارد یا خیر، و همچنین آن را با سخنان رقیب وی مقایسه کند. فردی دیگر می تواند میزان دعوت به صلح و دوستی را در سخنان سیاست مداری دیگر از طریق تحلیل محتوا مشخص کند.

گام سوم: تعریف و مشخص کردن متغیرها

در این مرحله مفاهیمی که پژوهشگر به دنبال بررسی آن ها در متن است، باید به دقت روشن شوند. گاهی واژه ­ای در دو فرهنگ مختلف، در دو زمینه متفاوت یا در دستگاه نظری خاصی، معناهای متفاوتی دارد. در این طور مواقع پژوهشگر باید به روشنی آن ها را تعریف کرده و به طور عملی عنوان نماید که منظور وی از مفهومی که به دنبال واکاوی آن است، چیست. در تحلیل محتوا، به ویژه در رویکرد قیاسی همان طور که در ادامه خواهیم دید، تعریف واژگان عامل حد و حصر واحدهای معنایی و قرار دادن آن ها در یک طبقه خاص هستند. به عبارتی تعریف کردن واژگان هم چون یک تور ماهیگیری می ماند که اندازه سوراخ های آن تور، تعیین کننده اندازه ماهی های صید شده است.  در این روش هم پژوهشگر با تعاریف خود مشخص می کند که چه جنبه ای از متن مدنظر قرار گرفته و چگونه طبقه­ بندی و در نهایت تحلیل و تفسیر شوند.

گام چهارم: نمونه گیری و انتخاب واحدهای تحلیل و زمینه

نمونه گیری

هم چون دیگر روش های پژوهش در این روش نیز می توان و گاهی باید دست به نمونه گیری زد. البته قبل از آن باید جامعه مورد پژوهش را مشخص نمود. جامعه مجموعه ای از واحدهای مورد مطالعه است که پژوهشگر قصد دارد از آن­ها یک نتیجه کلی بگیرد. در تحلیل محتوا اغلب جامعه مجموعه ای از پیام هاست. هرچند ممکن است جامعه مردمی باشند که پیام ها از آن ها جمع آوری شده است و به طور مکرر به صورت موردی در روان شناختی مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته اند. حتی یک جامعه در تحلیل محتوا می تواند کاربردهای ارتباط درون فردی تعریف گردد.

زمانی که با انبوهی از مطالب و متن های ارتباطی روبرو هستیم، باید آگاهانه قسمتی انتخاب شده و تحلیل بر روی آن ها انجام گیرد. نکته ای که در این قسمت باید به آن توجه شود روشن بودن منطق انتخاب آن قسمت است. این امر را محقق می تواند براساس زمان وقوع، نویسنده، نوع مواد ارتباطی (عکس، صدا، فیلم، متن و غیره)، و یا مواردی دیگر انجام دهد. با این حال همان طور که اشاره شد دقیقاً باید دلیل و منطق انتخاب خود را ذکر کند. رعایت این موضوع به پایاپی کار محقق می افزاید. چون محقق دیگری می تواند هم برای بررسی صحت انجام تحلیل و هم جهت افزایش پایاپی آن، به عنوان همکار پژوهشگر تحلیل را دوباره انجام دهد.

به طور کلی انواع نمونه گیری در رویکرد کیفی عبارتند از: نمونه گیری هدفمند، نظری، در دسترس، گلوله برفی (جدول ۱). در جدول زیر به طور خلاصه ماهیت هر کدام از این نمونه گیری ها آمده است.

جدول ۱: انواع نمونه گیری در رویکرد کیفی

متداول ترین روش در روش های کیفی نمونه گیری هدفمند است. به این معنا که نمونه هایی انتخاب می شوند که از نظر مسئله و اهداف پژوهش غنی و متخصص باشند. هر چند گاهی محقق در رویکرد کیفی می تواند عامدانه از نمونه های متنوعی برای عمق بخشیدن به درک پدیده مورد مطالعه بهره گیرد. در تحلیل محتوای کیفی هم متداول ترین روش نمونه گیری، هدفمند انتخاب کردن است. با این حال از روش های دیگر هم به تناسب موقعیت پژوهشگر و میزان دستیابی به منابع می توان بهره برد.

زمانی که پژوهشگر در تحلیل محتوا به دنبال فرضیه آزمایی است و چارچوب نظری خاصی را مدنظر دارد، می توان از نمونه گیری نظری استفاده کرد. اگر دستیابی به منابعی که پژوهشگر به دنبال تحلیل آن هاست، دشوار است، نمونه گیری در دسترس را باید انتخاب نمود. گاهی هم از منابعی که دیگر منابع مورد تحلیل به آن ها اشاره می کنند، را می توان مورد تحلیل قرارداد که از نمونه گیری گلوله برفی باید استفاده نمود.

در رویکرد کمی تعداد نمونه بر این اساس صورت می گیرد که نمونه انتخابی باید معرف جامعه باشد، که براساس قانون احتمالات و به صورت تصادفی است. اما در رویکرد کیفی اشباع نظری میزان نمونه ها را تعیین می کند. گلیزر و اشتراوس (۱۹۶۷) اشباع نظری را این گونه توضیح می دهند: «اشباع نظری به وضعیتی اشاره می کند که هیچ داده بیشتری یافت نمی شود که پژوهشگر به وسیله آن بتواند ویژگی های مقوله را گسترش دهد. به موازاتی که پژوهشگر داده های مشابه را بارها و بارها مشاهده می کند، از لحاظ تجربی اطمینان حاصل می کند که یک مقوله به کفایت رسیده است. زمانی که مقوله ای کفایت لازم خود را کسب کرد، هیچ چیز باقی نمی ماند، جز این که پژوهشگر به سراغ گروه های جدیدی از داده در مورد مقوله های دیگر برود و تلاش کند آن مقوله ها نیز کفایت لازم را بدست آورند». فرناندز (۲۰۰۴) هم در این زمینه می نویسد: «بنابراین در تحلیل محتوای کیفی، نمونه گیری توسط ظهور مفهومی- و نه طرح پژوهش- به پیش می رود و توسط کیفی، نمونه گیری توسط ظهور مفهومی- و نه طرح پژوهش- به پیش می رود و توسط کفایت نظری- و نه طرح پژوهش- محدود می شود».

برای مطالعه ادامه مطلب بر روی لینک روبه رو کلیک نمایید: آشنایی با کاربرد تحلیل محتوا و بررسی مراحل آن (۲)

دوستان عزیز جهت کسب اطلاعات بیشتر و دریافت راهنمایی در خصوص چگونگی انجام تحلیل کیفی داده های پایان نامه خود، می توانید درخواست خود را در فرم تماس با ما ثبت نمایید. «مدیراما همراه و همیار شماست در انجام پژوهش»


ارسال دیدگاه
(الزامی) (الزامی)