تصمیم گیری چندمعیاره را بهتر بشناسید - مدیراما
دانشنامه مدیریت

 ۱- روش های تصمیم سازی

انسان عموماً جهت اجرای تصمیم­ گیری یکی از دو روش زیر را به کار می ­برد:

  1. روش آزمون و خطا
  2. روش مدل­سازی

در روش آزمون و خطا تصمیم­ گیرنده (Decision Maker) با واقعیت برخورد می­ کند. بدین ترتیب که یکی از گزینه­ ها را انتخاب کرده و نتیجه را مشاهده می­ کند، چنان چه خطای تصمیم زیاد بوده و مشکلاتی بروز کند تصمیم را عوض کرده و گزینه­ ای دیگر را انتخاب می­ کند.

در روش مدل­سازی، تصمیم ­گیرنده مسأله واقعی را مدل­سازی نموده، عناصر آن و تأثیر آن­ها بر یکدیگر را مشخص می­ نماید و به تجزیه و تحلیل مدل و پیش­ بینی عملکرد مسأله واقعی می­ پردازد. در یک بررسی و اظهار نظر کلی گفته می­ شود که مدل­سازی عموماً یک فرآیند بوده که نیازمند کار کارشناسی متناسب نیز می­ باشد. استفاده از متخصصین در امر مدل­سازی ضروری بوده و در مقابل، فوائد زیر بدست می­ آید:

  1. صرفه ­جویی در هزینه
  2. صرفه ­جویی در زمان
  3. استفاده در طراحی
  4. پیش ­بینی رفتار و عملکرد سیستم
  5. کمک به اهداف آموزشی

با توجه به مزایای مدل­سازی، انواع مدل­سازی را مورد بررسی قرار می­ دهیم.

۱-۱ -انواع مدل­ ها

افراد مختلفی ازجمله فرانسیس و همکاران (۱۹۹۲, Francisetal) و توربن و آرنسون (۱۹۹۸, Aronson & Turban) در این زمینه اظهار نظر کرده ­اند که با جمع­ بندی نظرات آن­ها می­ توان انواع مدل­ ها را به ۴ دسته تقسیم نمود:

  • مدل­ های فیزیکی
  • مدل­ های شماتیک
  • مدل­ های مفهومی
  • مدل­ های ریاضی

مدل­ های فیزیکی (Iconic Models, Physical Models) واقعیت را در ابعادی کوچکتر ارائه می­ کنند. مانند نقشه یک ساختمان، ماکت یک محوطه بزرگ و غیره؛ مدل­ های شماتیک (Analog Models) واقعیت را به صورت سمبلیک یا شماتیک ارائه می­ کنند، این مدل­ ها مانند واقعیت رفتار می­ کنند و نسبت به مدل­ های فیزیکی کمتر به واقعیت نزدیک هستند. مانند چارت­ های سازمانی، معرفی یک نقشه با رنگ­ های مختلف و غیره­؛ مدل­ های مفهومی (Conceptual Models) با مجموعه­ ای از مفاهیم و جملات بیان می­ شوند؛ مدل­ های ریاضی (Mathematical Models) روابط عناصر را از طریق متغیرها و پارامترها بیان می­ کنند.

شکل ۱- مدل کلی فرآیند تصمیم­ گیری

1

۲-۱- روش­ های حل مدل­ ها

مدل­سازی یا تبدیل مسائل به صورت مفاهیم و عبارات یک هنر است و حل آن نیز ذوق خاصی می­ طلبد. گاهی اوقات ساخت مدل به تنهایی منجر به بهبود شده و حل بهینه یا مناسب را ارائه می­ کند، اما گاهی حل مدل نیاز به بررسی و تعمق بیشتری دارد و به راحتی نمی ­توان جواب قابل قبولی برای مدل پیدا کرد. روش­ های آماری، حل بهینه، شبیه­ سازی و روش ­های ابتکاری از جمله روش­ های حل مدل­ ها می­ باشند.

۳-۱- مدل­ های کلان در تصمیم ­گیری

از نظر بسیاری از دانشمندان علم مدیریت، تصمیم­ گیری جوهره اصلی مدیریت می­­ باشد. سایمون، نظریه­ پرداز بزرگ، مدیریت را مترادف با تصمیم ­گیری می­ داند و این می­ تواند اهمیت تصمیم­ گیری را نشان دهد. فرآیند تصمیم­ گیری بنا به نظر جان دیویی، می­ تواند در سه مرحله خلاصه گردد:

  1. مشکل کجاست؟
  2. راه ­حل­ ها کدامند؟
  3. بهترین راه حل کدام است؟

اگر این نظر بسط یابد، می­ توانیم مراحل دقیق ­تر فرآیند تصمیم­ گیری را بصورت زیر مورد بررسی قرار دهیم.

  ۴-۱- مدل­ های تحلیل تصمیم (Decision Analysis Methods)

مدل­ های تحلیل تصمیم را به سه گروه اصلی (شکل ۳ ) می ­توان تقسیم نمود:

  1. سیستم­ های چند معیاره (Multiple Criteria Decision Making (MCDM))
  2. سیستم­ های پشتیبان تصمیم (Decision Support Systems (DSS))
  3. سیستم­ های تک هدفی (Single Objective Decision Making (SODM))

تصمیم گیری چند معیاره

۲ . سیستم ­های چند معیاره

جهت تبیین بیشتر موضوع می­ توان مسائل چند معیاره را به صورت یک سامانه در نظر گرفت. به طور کلی عناصر یک سامانه چند معیاره عبارتند از:

  • عناصر ورودی:

گزینه­ ها، هدف کلی، معیارها، زیر اهداف، ترجیحات، سیاست­ ها و محدودیت­ ها.

  • پردازشگرها:

تکنیک ­های چند معیاره

  • عناصر خروجی:

جواب­ های مرجح، جواب­ های مؤثر، جواب­ های قابل قبول، جواب­ های ارضاکننده و تحلیل حساسیت جواب­ ها.

برای تحلیل یک سامانه چند معیاره باید عناصر آن را به خوبی شناخت و آن­ها را به طور دقیق تعریف کرد و سپس به مدل­سازی و تجزیه و تحلیل آن پرداخت. در شکل شماره دو عناصر یک سامانه چند معیاره را نشان می­ دهیم.

شکل ۲- عناصر یک سامانه چند معیاره

2

۱-۲- تصمیم­ گیری با معیارهای چندگانه

تصمیم­ گیری با معیارهای چندگانه (MCDM) مبحثی است که به فرآیند تصمیم ­گیری در حضور معیارهای متفاوت و بعضاً متناقض با یکدیگر می­ پردازد. علیرغم گستردگی موارد استفاده­ ی MCDM، پاره ­ای مفاهیم مشترک در تمامی مسائل MCDM وجود دارند که در شکل ۳ این خصوصیات مشترک را نشان می­ دهیم. هر مسأله می­ تواند دارای اهداف چندگانه یا معیارهای چندگانه باشد. معیارها ممکن است در تعارض با هم باشند، اهداف و معیارهای متفاوت ممکن است دارای مقیاس ­های اندازه ­گیری متفاوت نیز باشند. حل این­گونه مسائل می­ تواند یا به معنای طراحی بهترین جواب و یا انتخاب بهترین جواب از میان جواب­ های موجود باشد.

شکل ۳- خصوصیات مشترک انواع مدل­ های تصمیم ­گیری چندمعیاره

3

۲-۲– دسته ­بندی کلی تصمیم­ گیری چند معیاره

مدل­ های تصمیم­ گیری چند معیاره را می ­توان به سه دسته کلی تقسیم نمود. در شکل شماره چهار دسته­ بندی کلی تصمیم­ گیری چند معیاره را نشان می­ دهیم.

شکل شماره ۴- دسته­ بندی کلی تصمیم ­گیری چندمعیاره

4

۱-۲-۲ – مدل ­های گسسته و پیوسته

می­ توان مدل­ های چند معیاره را از نظر تعداد گزینه به دو دسته گسسته و پیوسته تقسیم نمود. اگر تعداد مجموعه جواب­ های قابل قبول (Fd) قابل شمارش باشد، مسأله چند معیاره را گسسته می ­نامیم. برخی از مؤلفین مانند هوانگ و یون (۱۹۸۱, Yoon & Whang ) و زیمرمن (۱۹۹۶, Zimmerman ) این نوع مسائل را به اختصار مدل­ های تصمیم ­گیری چند شاخصه (MADM ) نامگذاری کرده ­اند. اگر تعداد مجموعه جواب­ های قابل قبول (Fd) غیرقابل شمارش باشد، در این صورت مسأله چند معیاره را پیوسته می­ نامیم.

 هوانگ و مسعود (۱۹۷۹, Masud & Hwang ) و همچنین زیمرمن این نوع مسائل را (با برخی استثنائات مانند برنامه­ ریزی عدد صحیح) مدل­ های تصمیم­ گیری چند هدفه (MODM ) نامیده ­اند.

۳-۲ -انواع مدل­ های تصمیم­ گیری MADM و MODM

از دیدگاه کلی می ­توان مدل­ های تصمیم­ گیری چند معیاره را به دو دسته اصلی ذیل تقسیم نمود:

  1. مدل­ های تصمیم ­گیری چند هدفه (Multiple Objective Decision Making (MODM))
  2. مدل­ های تصمیم­ گیری چند شاخصه (Multiple Attribute Decision Making (MADM))

در مدل ­های تصمیم ­گیری چند هدفه می ­بایست بهترین آلترناتیو، بر اساس محدودیت­ های سیستم، اهداف متفاوت و نیز مقدار مطلوب مورد نظر تصمیم­ گیرنده برای این اهداف طراحی گردد. مسائل تصمیم ­گیری با اهداف چندگانه را می­ توان به صورت کلی زیر در نظر گرفت:

max[f1(x),f2(x),…,fk(x)]

st: gi(x)≤۰ (i=1,2,…,m)

در مدل­ های تصمیم ­گیری چند شاخصه، با تعدادی از آلترناتیوهای از پیش تعریف شده و محدود می­ باشد که هر یک از آلترناتیوها، سطحی از مشخصه­ های مورد نظر تصمیم­گیرنده را ارضا می­کنند. حال می­باید تصمیم­گیرنده بر اساس میزان و نوع اطلاعات در دسترس از آلترناتیوها و معیارها، بهترین آلترناتیو را انتخاب نماید.

۴-۲ -مفاهیم اساسی در تصمیم­ گیری چند شاخصه

پنج لغت اصلی در ادبیات مدل­ های تصمیم ­گیری چند شاخصه عبارتند از: مشخصه ­ها، اهداف، آرمان­ ها، معیارها و ماتریس تصمیم­ گیری.

۱-۴-۲- مشخصه­ ها (Attribute)

مشخصه، عبارت است از خاصیتی که می­ بایست در یک آلترناتیو باشد. هر آلترناتیو بسته به خواسته­ های تصمیم­ گیرنده می­ تواند با تعدادی از مشخصه­ ها مرتبط باشد.

۲-۴-۲-اهداف (Objectives)

هدف، آن چیزی است که تا دست یافتن نهایی به آن تعقیب می­ شود. تفاوت هدف و آرمان نیز در همین نکته است. هدف باید دست یافتنی باشد، در حالی که آرمان ممکن است هرگز دست یافتنی نباشد.

۳-۴-۲-آرمان (Goal)

آرمان، مقداری است که مطلوب یک خواسته می­ باشد. ممکن است به آرمان دست یافت، یا به آن نرسید و یا حتی از آن گذشت.

۴-۴-۲-معیار (Criterion)

معیار، به معنای اندازه­ گیری مؤثر بودن است. معیار، پایه ارزیابی است.

۵-۴-۲-ماتریس تصمیم­ گیری (Decision Matrix)

یک مسأله چند شاخصه را می­ توان بطور کامل، به فرم ماتریسی تعریف نمود. یک ماتریس تصمیم D؛ ماتریسی است m*n  که درایه Xij آن نمایانگر ارزش مشخصه jام برای آلترناتیو iام است. آلترناتیو iام را با Ai و مشخصه jام را با Xj نمایش می­ دهند. در این صورت،Ai,i=(1,2, …,m)  , به صورت زیر نیز می­ توان نشان داده شود:

Xi= (Xi1, Xi2, …, Xin)

و یا به صورت بردار ستونی زیر:

Xj= (X1j, X2j, …, Xmj)T

در مسأله چند شاخصه آلترناتیو ایده­ آل، آن آلترناتیوی است که تمامی مشخصه ­های آن، بالاترین و بهترین مقادیر رادارا باشد:

A*= (x*1,x*2,…,x*j,…,x*n)

x*j= maxi Uj(xij) i= 1,2,…,m

که (۰)Uj نشان دهنده تابع ارزش j امین مشخصه می­ باشد. در MADM ،آلترناتیو ایده ­آل وجود خارجی ندارد، لذا تمام تلاش بر این خواهد بود تا آلترناتیوی یافت شود که تا حد امکان به این آلترناتیو ایده ­آل نزدیک باشد.

شکل ۵- دسته­ بندی انواع مدل­ های تصمیم­ گیری چند شاخصه از نظر پردازش اطلاعات

5

۵ -۲ – انواع مدل­ ها در تصمیم ­گیری چند شاخصه

تکنیک­ های تصمیم ­گیری چند شاخصه (MADM) همگی سعی دارند مشخص نمایند که چگونه به کمک اطلاعات مشخصه­ ها، می­ توان بهترین آلترناتیو را (از دیدگاه تصمیم­ گیرنده) انتخاب نمود. دو نوع برخورد عمده در پردازش اطلاعات در MADM وجود دارد؛ مدل­ های غیرجبرانی (غیرتعاملی)؛ و مدل­ های جبرانی (تعاملی). در شکل شماره پنج مدل­ های مختلف MADM را بر اساس نوع پردازش اطلاعات دسته ­بندی کرده ­ایم و به علت جلوگیری از ازدیاد مطالب از توضیح هر یک به تنهایی صرف نظر می­ کنیم.

۶-۲– محیط ­های تصمیم ­گیری

محیط­ های تصمیم­ گیری را می­ توان به سه دسته اصلی محیط تحت قطعیت، محیط تحت ریسک و محیط تحت عدم قطعیت تقسیم نمود. شکل شماره ۶ ویژگی­ های هر یک از این محیط­ ها را نشان می ­دهد. از دیدگاه در دسترس بودن داده ­ها، قطعیت و عدم قطعیت نشانگر دو نقطه غایی هستند، در حالی که ریسک، یک موقعیت بینابینی را نشان می­ دهد.

شکل ۶- انواع محیط­ های تصمیم­ گیری

6

۷-۲- انواع روش ­های حل مدل­ های چند شاخصه

همان­گونه که گفته شد، به طور کلی می­ توان مدل­ های چند معیاره (MCDM) را از نظر تعداد گزینه به دو دسته گسسته (MADM ) و پیوسته (MODM) تقسیم نمود. در این قسمت به دسته ­بندی کلی روش ­های حل مدل­ های تصمیم­ گیری چند شاخصه (شکل ۷ ) می­ پردازیم. انواع روش ­های حل مدل ­های چند شاخصه عبارتند از: روش ­های بدون وزن دهی، روش ­های وزن دهی روی معیارها و روش ­های وزن­ دهی روی گزینه­ ها.

شکل ۷- انواع مدل­ های تصمیم­ گیری چندمعیاره از نظر روش ­های وزن­ دهی

7

۱-۷-۲– روش ­های بدون وزن دهی مدل­ های MADM

در این روش ­ها هیچ نوع ترجیحی از طرف تصمیم­ گیرنده مشخص نشده و فقط ماتریس تصمیم بیان می­ شود. به عبارت دیگر معیارها و عملکرد هر گزینه بر روی معیارها مشخص است، اما از طرف تصمیم­ گیرنده ترجیحی روی معیارها و یا آلترناتیوها بیان نمی­ گردد.

۲-۷-۲– روش­ های وزن­ دهی روی معیارهای MADM

در این روش، ترجیحات معیارها نسبت به هم مشخص است و ممکن است به یکی از صورت­ های زیر بیان گردد:

  • سطح استاندارد بر روی معیار
  • ترجیح معیارها به صورت کیفی
  • ترجیح معیارها به صورت کمی

۳-۷ -۲– روش ­های وزن­ دهی روی گزینه ­های MADM

در این روش، ترجیح بین آلترناتیوها (به صورت دو به دو) توسط تصمیم ­گیرنده بیان می­ شود و هدف تعیین بهترین آلترناتیو در کل می ­باشد.

۸ -۲– مشخصه­ ها در مدل­ های چند شاخصه

هر آلترناتیو در مدل­ های تصمیم ­گیری چند شاخصه معمولاً با دو نوع مشخصه تعریف می­ گردند:

  • مشخصه­ های کمی
  • مشخصه­ های کیفی

در شکل شماره ۸ انواع مقیاس­ های تبدیل و اندازه­ گیری مشخصه­ های کیفی و کمی ارائه شده است.

شکل ۸- مشخصه ­ها در مدل­ های تصمیم ­گیری چندمعیاره

8

سئوال مهم این است که چگونه می­ توان این دو نوع مشخصه ­ها (کمی و کیفی) را با هم مقایسه نمود؟

از آن­جا که تبدیل مشخصه­ های کیفی به مقیاس نسبی (Ratio) بسیار دشوار است، اکثر مدل­ های تصمیم­ گیری چند شاخصه از مقیاس­ های ترتیبی (Ordinal) و یا فاصل­ه ای (Interval) برای تبدیل مشخصه­ های کیفی به کمی استفاده می­ کنند. یک روش عمومی در اندازه ­گیری یک شاخص کیفی با مقیاس فاصل­ه ای استفاده از مقیاس دو قطبی (Bipolar – scale) فاصله­ ای است، به قرار زیر:

Untitتوled

این اندازه ­گیری (به صورت فوق برای شاخص ­های با جنبه مثبت) بر اساس یک مقیاس ده نقطه ­ای می­ باشد، به طوری که صفر مشخص کننده مینیمم ارزش ممکن و ده مشخص کننده ماکزیمم ارزش ممکن از شاخص مورد نظر است. همچنین نقطه وسط نیز نقطه شکست مقیاس بین مساعدها و نامساعدها است.

 این مقیاس اندازه ­گیری به طور مشابه برای شاخص ­های با جنبه منفی به منظور هماهنگی در محاسبات به صورت ذیل تنظیم می­ گردد:

Untitleمنd

مورد توجه است که ارزش ­های صفر و ده عملاً در مقیاس ­های فوق کمتر مورد استفاده واقع می ­شوند، ضمناً ارزش ­های ۲ ،۴ ،۶ و ۸ را می ­توان به عنوان ارزش ­های واسطه از مقیاس ­های فوق به کار برد.

به منظور قابل مقایسه شدن مقیاس­ های مختلف اندازه ­گیری (به ازای شاخص­ های گوناگون) باید از «بی­ مقیاس کردن» استفاده نمود، که بدان طریق عناصر شاخص­ های تبدیل شده (nij) بدون بعد اندازه ­گیری می­ شوند. یکی از طریق بی­ مقیاس کردن استفاده از «نرم» است. در این روش هر عنصر (rij) از ماتریس تصمیم ­گیری مفروض را بر نرم موجود از ستون jام: (به ازای شاخص xj ) تقسیم می­ کنیم.

بدین طریق کلیه ستون­ های ماتریس مفروض دارای واحد طول مشابه (از بردار نظیر) شده و مقایسه کلی آن­ها در نتیجه سهل می ­گردد. برای بی­ مقیاس کردن از روش­ های دیگری مانند «بی­ مقیاس کردن خطی» و «بی­ مقیاسی فازی» نیز استفاده می­ گردد.

شکل ۹- دسته­ بندی انواع مدل­ های تصمیم ­گیری چندشاخصه از نظر نحوه کاربرد

9

۹-۲– دسته­ بندی انواع مدل­ های تصمیم ­گیری چند شاخصه از نظر نحوه کاربرد

مدل­ های تصمیم­ گیری چند شاخصه را از نظر نحوه کاربرد می­ توان به سه دسته اصلی تقسیم نمود. این دسته ­بندی از مدل ­های تصمیم­ گیری چند شاخصه در شکل شماره نه مشخص شده است. طبق این شکل اگر هیچ­گونه اطلاعاتی در مورد شاخص در دسترس نباشد، بهتر است از روش تسلط استفاده شود. اگر اطلاعات موجود در مورد محیط باشد، یعنی درباره شاخص ­ها اطلاعاتی موجود نباشد، استفاده از روش ماکسیمین و مینیماکس پیشنهاد می­ شود. اگر اطلاعات در مورد شاخص ارائه شده باشد، آن­گاه اطلاعات یا در سطح استاندارد است، یعنی به میزان قابل قبولی شاخص مربوطه و وزن آن­ها را بیان می­ کند، که در این صورت ممکن است با داده ­های برخوردار از مقیاس­ های ترتیبی یا اصلی اندازه­ گیری شود.

جمع ­بندی

تکنیک­ های تصمیم­ گیری چند معیاره با اتخاذ انواع مشخصه­ های کمی و کیفی و وزن­ دهی آن­ها ابزارهای مناسبی در تحلیل تصمیم­ گیری می­ باشند. این تکنیک ­ها از روش ­های متعددی برای ارزیابی و تبدیل مشخصه­ های کیفی به کمی استفاده می­ کنند. تکنیک­ های MODM دارای جواب­ های غیرقابل شمارش و تکنیک­ های MADM دارای جواب­ های قابل شمارش می­ باشند. انتخاب تکنیک ­های MADM خود یک مسأله MADM است و قائده خاصی برای آن وجود ندارد، ولی به عنوان یک قاعده انتخاب کلی می­ توان مدل ذیل را مورد استفاده قرار داد.

به منظور تعیین و دستیابی به مشخصه­ ها، از قضاوت خبرگان استفاده می­ شود. برای دستیابی به این هدف روش­ های متعددی مانند روش­ های طوفان­ فکری، فکرنویسی، سینگتیکز، دلفی و … توسعه یافته­ اند. مولفین پژوهش حاضر در مقالات آتی به دسته­ بندی و تشریح این روش ­ها خواهند پرداخت.

شکل ۱۰- مدل انتخاب تکنیک تصمیم­ گیری چندشاخصه

10

کاربر گرامی جهت کسب اطلاعات بیشتر در این زمینه و همچنین درخواست انجام تجزیه و تحلیل داده ها با استفاده از تکنیک های تصمیم گیری چندمعیاره، می توانید درخواست خود را در فرم تماس با ما ثبت نمایید.



ارسال دیدگاه
  1. سلام و خسته نباشید ممنون از توضیحات جامع تون راجع به “تصمیم گیری چندمعیاره را بهتر بشناسید”
    اگر براتون مقدور هست می شه رفرنس های این مطالب رو هم اعلام کنید .ممنون

    دیدگاه توسط ای لار
    پاسخ
ارسال دیدگاه
(الزامی) (الزامی)

مرتب‌سازی بر اساس: